“ देश को शर्मशार कर दे सुरक्षा बलों का यह वीडियो ”

With thanks this article is retrieved from:  http://www.janjwar.com/society/1-society/2246-bsf-brutality

वीडियो में दिखाया गया है कि करीब आधा दर्जन सुरक्षा बल के जवान एक 20-25 वर्षीय बंगलादेशी नौजवान को लात घूसों से मारकर पहले बेहाल करते हैं, फिर नंगा करते हैं, उसी की लुंगी को फाड़कर उसके दोनों हाथों को डंडे में बांधते हैं, उसके छाती पर बैठकर उसके पंजो पर लाठियां बरसाते हैं…

पश्चिम बंग की राजधानी कोलकाता में सक्रिय बंगलार मानबाधिकार सुरक्षा मंच (मासूम) ने सीमा सुरक्षा बल (बीएसएफ़) की जघन्य करतूतों को लेकर एक वीडियो जारी किया है. वीडियो पश्चिम बंग के मुर्शिदाबाद जिले के रानीनगर थाना क्षेत्र के बीएसएफ़ मौराशी बोर्डर कैम्प का है, जिसे बीएसएफ़ के किसी जवान ने ही शूट किया है और वह आमलोगों के हाथ लग गया है.

यह वीडियो मौराशी बोर्डर कैम्प क्षेत्र में पालतू पशुओं की दलाली करते पकडे गये तीन बंगलादेशी नागरिकों में से एक का है, जो बताने के लिए काफी है कि हमारे देश के सुरक्षा बलों का रवैया नागरिकों के प्रति कितना क्रूरतम और अलोकतांत्रिक होता है. इराक की अबू गरेब जेल में बंद वहां के नागरिकों के साथ जो अत्याचार अमेरिकी फौजों ने किया है, उसका खुला मंचन हमारे सुरक्षा बालों ने इस वीडियो में किया है.

वीडियो में दिखाया गया है कि करीब आधा दर्जन सुरक्षा बल के जवान एक 20-25 वर्षीय बंगलादेशी नौजवान को लात घूसों से मारकर पहले बेहाल करते हैं, फिर नंगा करते हैं, उसी की लुंगी को फाड़कर उसके दोनों हाथों को डंडे में बांधते हैं, उसके छाती पर बैठकर उसके पंजो पर लाठियां बरसाते हैं और उसके चुत्तड़ पर तबतक लाठियां बजाते हैं, जबतक वह बेशुध होकर गिर नहीं पड़ता. अंत में उन्हें लगता है कि यह अभी कम है तो उसके चुत्तड़ डंडे से खोदते और ठहाके लगाते हैं. साथ ही वीडियो में बड़े साफ़ तौर पर जाहिर होता है कि हमारे सुरक्षा बलों में मुसलमानों के प्रति नफरत और हिंदूवादी मानसिकता का गुरुर सर चढ़कर बोलता है.
पिछले सप्ताह एक स्थानीय समाचार चैनल द्वारा वीडियो प्रसारित किये जाने के बाद हरकत में आयी सरकार के दबाव में इस जघन्य वारदात में शामिल 8 बीएसएफ जवानों को निलंबित कर दिया गया है और जाँच जारी है. इस मुद्दे को उठाने वाले संगठन मासूम के संयोजक कीर्ति रॉय ने कहा कि ‘इस तरह की घटनाओं के खिलाफ सरकार को सख्ती से निपटना चाहिए. ऐसी वारदातें लोकतंत्र के खिलाफ ही माहौल बनाती हैं.’

(16 ਨਵੰਬਰ 2011 ਨੂੰ ਪੀਪਲਜ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਸਕੁਏਰ ਵਿਖੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਭਾਸ਼ਣ)

With thanks this translation is retrieved from:

http://www.naujwan.blogspot.com/2011/11/blog-post_1596.html 

        ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਗੜ੍ ‘ਚ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲੀ ”ਕਬਜ਼ਾ ਕਰੋ” ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਲਾਮ  ਮੰਗਲਵਾਰ ਸਵੇਰੇ ਪੁਲਸ ਨੇ ਜ਼ੁਕੋਟੀ ਪਾਰਕ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਲੋਕ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਪੁਲਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੜਾਈ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਖਾਤਰ ਨਹੀਂ ਲੜੀ ਜਾ ਰਹੀ। ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਉਥੇ ਕਿਸੇ ਪਾਰਕ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਖਾਤਰ ਨਹੀਂ ਲੜ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਨਿਆਂ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਿਰਫ਼ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਖਾਤਰ ਨਿਆਂ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਖਾਤਰ ਨਿਆਂ ਲਈ।

        ਅਮਰੀਕਾ ਅੰਦਰ 17 ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ‘ਕਬਜ਼ਾ ਕਰੋ’ ਦੀ ਲਹਿਰ ਰਾਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਐਨ ਹਿੱਕ ‘ਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸੋਚ, ਨਵੇਂ ਸਿਆਸੀ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਦਾਖਲ ਕਰਨ ‘ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਏ ਹੋਂ। ਤੁਸੀਂ ਓਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅੰਦਰ ਸੁਪਨੇ ਲੈਣ ਦੇ ਹੱਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਦਾਖਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸੰਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਲੋਥਾਂ ‘ਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਬੇਥਵ੍ਹੇ  ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਹੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਣਤਾ ਸਮਝਦੀਆਂ ਹਨ।

        ਇੱਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ।

        ਅਸੀਂ ਨਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਫੌਜ ਇਰਾਕ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨੀਸਤਾਨ ਅੰਦਰ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗ ਲੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਡਰੋਨ ਜਹਾਜ਼ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਉਸਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਆਮ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਹਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਚ ਅਮਰੀਕੀ ਪਲਟਨਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੰਡਦੇ ਜੱਥੇ ਅਫਰੀਕਾ ‘ਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਤੇ ਹੁਣ ਇਰਾਨ ਖਿਲਾਫ਼ ਜੰਗ ਲਈ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਤੇ ਹਾਲੇ ਇਰਾਕ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨੀਸਤਾਨ ‘ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਹਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕਰੋੜਾਂ ਡਾਲਰ ਕਾਫ਼ੀ ਨਾ ਹੋਣ।
ਵੱਡੇ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਵਾੜੇ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜੰਗ ਲਾਉਣਾ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੁੱਖ ਜੁਗਤਾਂ ਹਨ ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰੀਕਾ ਆਪਣੇ ਅਰਥਚਾਰੇ ਨੂੰ ਬਲ ਬਖਸ਼ਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣੇ ਹੁਣੇ ਹੀ, ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਉਬਾਮਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਨਾਲ 60 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਸੌਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਯੁੰਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ‘ਚ ਬੰਕਰ-ਭੰਨ ਬੰਬ ਵੇਚਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ‘ਚ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਹਨੇ ਮੇਰੇ ਮੁਲਕ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 5 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੇ ਫੌਜੀ ਜਹਾਜ਼ ਵੇਚੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗਰੀਬ ਮੁਲਕਾਂ ਦੇ ਕੁੱਲ ਜੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ‘ਤੇ ਸੁੱਟੇ ਬੰਬਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵਿਅਤਨਾਮ, ਕੋਰੀਆ, ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਯੁੱਧਾਂ ਦੌਰਾਨ ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਜਾਨਾਂ ਗਈਆਂ ਹਨ-ਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਯੁੱਧ ”ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ” ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਯਕੀਨੀ ਕਰਨ ਲਈ ਲੜੇ ਗਏ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ”ਅਮਰੀਕੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ”-ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਮੁਲਕਾਂ ਤੋਂ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ- ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅੱਧੀ ਵਸੋਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ‘ਤੇ 4 ਸੌ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਤੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਪੈਕੇਜ ਵੰਡੇ ਹਨ — ਇਕੱਲੇ ਅਮਰੀਕੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਗਰੁੱਪ ਨੂੰ ਹੀ 182 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।

        ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਅਮਰੀਕੀ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਭਗਤ ਹੈ। ਖੁੱਲੀ ਮੰਡੀ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ 20 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਖਰਲੇ 100 ਧਨਾਢਾਂ ਕੋਲ ਮੁਲਕ ਦੀ ਕੁੱਲ ਪੈਦਾਵਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਚੌਥਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ 80 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਲੋਕ 50 ਸੈਂਟ (23-24 ਰੁ.) ਦਿਹਾੜੀ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ‘ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; 2 ਲੱਖ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਸਾਨ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ‘ਚ ਧੱਕੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਆਵਦੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਪਰ-ਪਾਵਰ (ਮਹਾਂ-ਸ਼ਕਤੀ) ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ ਯੋਗਤਾ ਸ਼ਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰ ਲਈਆਂ ਹਨ : ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਬੰਬ ਹਨ ਅਤੇ ਘਿਣਾਉਣੀ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਹੈ।

        ਚੰਗੀ ਖ਼ਬਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਅੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ‘ਕਬਜ਼ਾ ਕਰੋ’ ਲਹਿਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ‘ਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਉਹਨਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਰੋਧ ਲਹਿਰਾਂ ‘ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜਿਹਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਰੀਬੀ ਮਾਰੇ ਲੋਕ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਧਨਾਢ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ‘ਚੋਂ ਥੋੜਿਆਂ ਨੇ ਹੀ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਵਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਗੜ੍ ‘ਚ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੱਕਾਂਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿੱਡੀ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ।

        ਉਹ (1% ਧਨਾਢ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਮੰਗਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ . . . ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡਾ ਰੋਹ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਇਕੱਠਿਆਂ ਸੋਚਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹਾਂਗੀ-ਕੁਝ ”ਪੂਰਵ-ਇਨਕਲਾਬੀ” ਵਿਚਾਰ ਜੋ ਮੈਂ ਸੋਚੇ ਸਨ : 

        ਅਸੀਂ ਏਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇਕੱਲੇ-‘ਕਹਿਰੇ ਬੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਨ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਦੀ ਬੇਮੁਹਾਰ ਇਕੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਨੂੜ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ”ਨੂੜਨ” ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ”ਥੰਮ੍ਹਣ” ਵਾਲਿਆਂ ਵਜੋਂ ਅਸੀਂ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਾਂ-

• ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ‘ਚ ਦੁਪਾਸੜ ਮਾਲਕੀ ਬੰਦ ਹੋਵੇ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ     

  ਟੀ.ਵੀ. ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦੇ; ਖਾਣਾਂ ਪੁੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਰਪੋਰੇਸ਼ਨਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨਹੀਂ

  ਚਲਾ ਸਕਦੀਆਂ; ਵਪਾਰਕ ਘਰਾਣੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਫੰਡ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ; ਦਵਾਈਆਂ ਬਣਾਉਣ

  ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਫੰਡਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ।

• ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ, ਬਿਜਲੀ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਜਿਹੇ ਜ਼ਰੂਰੀ

  ਢਾਂਚਿਆਂ ਦਾ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। 

• ਰਿਹਾਇਸ਼, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਹੱਕ ਹੋਵੇ।

• ਧਨਾਢਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਵਿਰਾਸਤ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ।

        ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਸੁਰਜੀਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹੜੇ ਵੇਲੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਨੇ ਨਿਆਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਿਰਫ਼ ”ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ” ਤੱਕ ਹੀ ਸੁੰਗੇੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਲੈਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਕਾਫ਼ਰਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਏਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੋਧਣ ਜਾਂ ਇਹਦੀ ਗੰਢ-ਤੁੱਪ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲੜ ਰਹੇ, ਇਹਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

        ”ਨੂੜਨ” ਵਾਲੀ ਅਤੇ ”ਥੰਮ੍ਹਣ” ਵਾਲੀ ਵਜੋਂ ਮੈਂ ਤੁਹਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।

        ਸਲਾਮ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ।

———————————————————————

You can also watch her full video at the following link;

http://www.youtube.com/watch?v=7sZrlCr9NwM

With thanks this article is retrieved from:

http://www.janjwar.com/2011-05-27-09-00-20/25-politics/2156-soni-sori-nisar-ahamad-khan

हमें रिमांड में रखकर दंतेवाड़ा पुलिस थाने में एसपी अंकित गर्ग और मानकर ने इतने भयानक तरीक़े से करंट देकर ज़हनी और जिस्मानी तौर पर जो अज़ीयत दी है, और जो अंदरूनी ज़ख़म मुझे लगे हैं वो में चाहकर भी भूल नहीं सकती। अगर मैं गुनाहगार थी तो मुझे पूछताछ के बाद अदालत में पेश करना था…

निसार अहमद खान

सोनी सोरी… आज बस ये सिर्फ एक नाम ही नहीं रह गया है, बल्कि सरकारी दहश्तगर्दी और पुलिस की बरबरीयत और ज़ुलम-ओ-सितम की एक पहचान बन गई है। इंसानों पर किए जाने वाले ज़ुलम-ओ-सितम के बारे में जो कुछ भी आप सोच सकते हैं, शायद इससे कुछ ज़्यादा ही सोनी सोरी भुगत रही है। जो कुछ आज सोनी सोरी के साथ हो रहा है वो उल-मनाक और दर्दनाक तो है ही, मगर साथ ही इस सूरत-ए-हाल ने हमारे निज़ाम-ए-अदल, नज़म वनसक़ और हुकूमती तरीक़ अमल से मुताल्लिक़ मुतअद्दिद सवालात भी खड़े कर दिए हैं। जो न सिर्फ तशवीशनाक हैं बल्कि इस बात के मुतक़ाज़ी भी हैं कि उन पर फ़ौरी तवज्जो दी जाए और उनको हल करने के लिए अमली जद्द-ओ-जहद का आग़ाज़ कर दिया जाए।

सोनी सोरी आज एक मुल्ज़िमा है, अदालती हिरासत के तहत जेल में मुक़य्यद है। कई मुक़द्दमात का सामना कर रही हैं। इस पर एक कांग्रेसी लीडर पर हमला करने, एक तहसील पर बम मारने और माओ नवाज़ो (Maoists) को फ़ंड फ़राहम करने में मदद देने के इल्ज़ामात हैं। मुआमला मुल़्क की आला तरीन अदालत में ज़ेर-ए-समाआत है। जो इस बात का तक़ाज़ा करता है कि सोनी सोरी के बारे में इज़हार-ए-ख़्याल के वक़्त अलफ़ाज़ का इंतिख़ाब और उनकी बंदिश पर ख़ुसूसी तवज्जो दी जाये। अदालती हुर्मत और एहतिराम का ख़ास ख़्याल रखा जाय, क्योंकि कभी कभी ऐसा भी हो जाता है कि “उन्हें वो बात बुरी लग जाती है जिसका ज़िक्र सारे फ़साने में नहीं होता।”

सोनी सोरी के बारे में इज़हार राय ज़रूरी है, इज़हार-ए-ख़्याल और बड़े पैमाने पर बेहस वमबाहसा ज़रूरी है, आज भारत और बैन-उल-अक़वामी सतह की हक़ूक़-ए-इंसानी के लिए काम करने वाली बाज तंज़ीमें इंसानी हुक़ूक़ की पामाली का शिकार सोनी सोरी के मुआमले को उजागर करने में लगी हैं। सोनी सोरी के साथ किए गए ज़ालिमाना और इंसानियत को शर्मसार करने वाले वाक़ियात की मुज़म्मत की जा रही है और मुतालिबा किया जा रहा है कि सोनी सोरी को ज़हनी, जिस्मानी और जिन्सी ज़्यादती और इंतिहाई दर्जा की बरबरीयत का निशाना बनाने वाले पुलिस अहलकारों के ख़िलाफ़ कार्रवाई की जाये।

हममें से बहुत से लोग नहीं जानते की हमारे प्यारे देश भारत में इंसानी हुक़ूक़ की पामाली के वाक़ियात कितने बढ़ गए हैं , और उ में दिन-ब-दिन इज़ाफ़ा ही होता जा रहा है। हुकूमत और हुकूमती इदारों को हासिल ला महिदूद इख़्तयारात और AFSPA जैसे सियाह क़वानीन के बोझ तले इंसानियत कराह रही है, जवाबदेही का कोई तसव्वुर बाक़ी नहीं रहा, पुलिस हिरासत में अम्वात में तशवीशनाक हद तक इज़ाफ़ा हुआ है और झूठे एनकाउंटर के नाम पर क़तल व ग़ारतगरी का बाज़ार गर्म है। सिर्फ एक मिसाल से अंदाज़ा लगाया जा सकता है कि सूरत-ए-हाल कितनी भयानक है। दो नवंबर 2000 को इम्फाल वैली के एक गाँव मालूम में Armed Forces (Special Powers) Act, 1958 (AFSPA) के भयानक नतीजे देखने के बाद मणिपुर की एक 24 साला ख़ातून इरोम शर्मीला ने 4 नवंबर 2000 से ग़ैर मुअय्यना मुद्दत की भूख हड़ताल कर रखी है, जो आज भी जारी है। किसी क़ानून को मंसूख़ किए जाने के मुतालिबा के हवाले से की जाने वाली ये दुनिया की ये सबसे तवील तरीन भूख हड़ताल है, जो हमारे मुल्क में जारी है।

इरोम शर्मीला चुनो ने 4 नवंबर 2000 से न ही खाना खाया है और न ही पानी पिया है। उसे ज़िंदा रखने के लिए नाक में नली के जरिये कुछ ग़िज़ा दी जाती है। भूख हड़ताल के तीसरे दिन ही उसे इंडियन पैनलकोड की दफ़ा 309 के तहत इक़दाम ख़ुदकुशी के जुर्म में गिरफ़्तार कर लिया गया था। एक साल बाद उसे छोड़ दिया जाता है, मगर बाद में फिर गिरफ़्तार कर लिया जाता है। वर्ष 2000 से हर साल ये सिलसिला जारी है। पाँच सौ हफ़्तों से ज़्यादा भूख हड़ताल पर रहने वाली इरोम शर्मीला चुनो आज भी जेल में क़ैद है। इस सारी भयानक सूरत-ए-हाल के नतीजा में ज़ुलम-ओ-बरबरीयत के शिकार अफ़राद की तादाद बढ़ती ही जा रही है। कितने ही नाम हैं जो गिनाए जा सकते हैं, डाक्टर बिनायक सेन, लिंगाराम कोडोपी, अरूण फ़रेरा और सोनी सोरी वग़ैरह।

सोनी सोरी की कहानी भी बड़ी अजीब, करब अंगेज़ और दिल दहला देने वाली है। छत्तीसगढ़ के दंतेवाडा इलाके की 36 साला सोनी सोरी सहाफ़ी लिंगा राम कोडोपी की फूफी ( बोह) हैं। सरकारी मुलाज़िम हैं और जंगलों के बीच वाक़्य एक देही इलाक़ा में स्कूल की टीचर हैं। उनके शौहर भी पहले से ही किसी मुक़द्दमा के तहत जेल में क़ैद हैं (कहा जाता है कि उन्हें भी किसी झूठे मुकदमे में फंसाया गया है )। सोनी सोरी के 6 , 10 और 12 साल के तीन बच्चे हैं जो आजकल किसी दौर के रिश्तेदार के रहमोकरम पर हैं। भतीजा सहाफ़ी लिंगा राम कोडोपी भी जेल में बंद है। उसकी कहानी भी अलग तफ़सील तलब है। पुलिस उन पर माओविस्ट ( MAOISTS) की मदद करने का इल्ज़ाम लगाती हैं। वो इस इल्ज़ाम से इनकार करती रही हैं, इसके पास उसके अपने दलायल हैं। कई सबूत हैं जो इसने अपनी बेगुनाही को साबित करने के लिए अदालत के सामने रखे हैं।

सोनी सोरी यूं तो पिछले 2 सालों से परेशानियों और मुसीबतों का सामना कर रही है, मगर उसकी परेशानियों और करब भरी दास्तान का दूसरा दौर उस वक़्त शुरू हुआ जब 4 अक्तूबर 2011 को सोनी सोरी को दिल्ली पुलिस ने छत्तीसगढ़ पुलिस के साथ मिलकर दिल्ली में गिरफ़्तार कर लिया। सोनी सोरी छत्तीसगढ़ पुलिस की हिरासानिऊ से बचते-बचाते दिल्ली आई थी , ताकि अपनी बात अदालत के सामने रखकर ख़ुद पर हो रहे ज़ुलम-ओ-सितम से बच सके। वो ज़िंदा और सही सलानत तो दिल्ली पहुंच गई थी, लेकिन इसके सामने ख़दशात थे, उसे अपनी जान का ख़तरा था।

गिरफ़्तारी के बाद इसने अदालत से बार-बार इल्तिजा की कि उसे छत्तीसगढ़ पुलिस के हवाले न किया जाय, क्योंकि वहां उसे छत्तीसगढ़ पुलिस की जानिब से अपनी जान और इज़्ज़त-ओ-अब्रू का ख़तरा है, बेपनाह और जानलेवा तशाद्दुद का ख़तरा है। मगर दिल्ली में अदालत ने इस के इन ख़दशात को नजरअंदाज़ करते हुए उसे छत्तीसगढ़ पुलिस के हवालेकर दिया और छत्तीसगढ़ पुलिस को हिदायत दी कि सोनी सोरी की हिफ़ाज़त से मुताल्लिक़ तमाम इक़दामात किए जाएं और तमाम हिफ़ाज़ती अमोर को यक़ीनी बनाया जाय। लेकिन इसके बावजूद सोनी सोरीके बदतरीन ख़दशात बिलाखेर सच्च साबित हो ही गए। छत्तीसगढ़ पुलिस की जानिब से गिरफ़्तार किए जाने के बाद पुलिस लॉकअप में न जाने क्या हुआ पता नहीं, लेकिन दुनिया ने वो वीडियो क्लिप देखा, जिसे देखकर रोंगटे खड़े हो जाते हैं, अस्पताल के एक टेबल पुर दर्द-ओ-करब से चीख़ती और कराहती हुई सोनी सोरी की वो तस्वीरें अगर आप में हिम्मत है तो आप भी देख सकते हैं http://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=a5lO6cEcUeI#!

जब इस वाक़िया के ख़िलाफ़ आवाज़ें उठने लगी, तो पुलिस ने ये बयान दिया कि सोनी सोरी पुलिस लॉकअप के बाथरूम में फिसल कर गिर गई ! या अलहि ये माजरा किया है? यहां डाक्टरों ने दूसरी बातों के अलावा ये भी रिपोर्ट दी कि उसके दोनों हाथों की दरमयानी ऊँगली पर काले निशानाथ हैं। ( सोनी सोरी के वकील और दीगर इंसानी हक़ूक़ के लिए काम करने वालों का कहना है कि ये निशानात पुलिस लॉकअप में अलकटरक शॉक देने की वजह से बने हैं) सोनी सोरी की तशवीशनाक हालत देखकर डाक्टर ने मज़ीद मुआयना के लिए बड़े अस्पताल में ले जाने के लिए कहा। छत्तीसगढ़ पुलिस के जरिये पहले जागदालपोर और बाद में रायपुर के दवाख़ानों में दो मर्तबा मुआयना किया गया, मगर कोई ख़ास बात सामने नहीं आई। इससे क़बल दंतेवाड़ा के अस्पताल के डाक्टरों ने जो रिपोर्ट दी थी, उसकी भी तौसीख नहीं की।

इस सूरत-ए-हाल को देखते हुए सोनी सोरी के वकील ने सुप्रीम कोर्ट में एक दरख़ास्त दाख़िल की कि सोनी सोरी की ख़राब हालत के पेशेनज़र इसका मेडिकल चैकअप आज़ादाना तौर पर किसी दूसरे मुक़ाम पर क्या जाय। हुकूमत छत्तीसगढ़ ने इस बात से इनकार किया कि सोनी सोरी पर तशद्दुद किया गया, मगर अदालत ने ये दरख़ास्त मंज़ूर कर ली और कलकत्ता में दुबारा मेडिकल चैकअप किया गया ।फिर इंसानियत का सर शर्म से झुका देने वाली वो मेडिकल रिपोर्ट सामने आई जिसे कहने और सुनने के लिए भी दिल गर्दा चाहिए। उसकी शर्मगाह से और पिछले हिस्से ( मक़अद ) से डाक्टरों ने पत्थर बरामद किए। उर्दू में इससे ज़्यादा लिखने की हिम्मत मुझ में नहीं है, इस लिए इस मेडिकल रिपोर्ट से मुताल्लिक़ चंद अलफ़ाज़ अंग्रेज़ी में यहां नक़ल करता हूँ-

The recently received an independent medical examination report of Soni Sori, has revealed that two large stones were planted deep inside her vagina and another stone inside her rectum.

इस सिलसिले में एक और दिलचस्प बात नोट करने के काबिल है कि कलकत्ता के एनआरएस मेडिकल कॉलिज के जरिये स्पीड पोस्ट से रवाना की गई ये रिपोर्ट 13 दिनों तक भी जब सुप्रीम कोर्ट को नहीं पहुंची तो अदालत ने मेडिकल कॉलिज को हिदायत दी कि अदालत को फ़ौरी फ़याकस या ईमेल के जरिये ये रिपोर्ट रवाना की जाय। बहरहाल, जब अदालत को ये रिपोर्ट मिली तो जज साहिबान ने इस रिपोर्ट पर अपने कोफ़त, रंज और तकलीफ़ का इज़हार किया और रियासती हुकूमत को हिदायत दी कि सोनी सोरी को रायपुर की जेल मुंतक़िल कर दिया जाय। साथ ही उन्होंने तक़रीबन डेढ़ माह बाद यानी जनवरी 2012 को आख़िरी समाअत की तारीख़ मुक़र्रर की।

यूं तो सोनी सोरी के मुताल्लिक़ कहने को और बहुत कुछ है, मगर आख़िरी चंद बातें इसके दो ख़ुतूत से, एक जो इसने अपने घरवालों को लिखा है और दूसरा जो इस ने सुप्रीम कोर्ट के जज साहिबान के नाम लिखा है । अपने घरवालों को लिखे गए ख़त में सोनी सोरी ने लिखा है कि मुझे जिस किस्म की अज़ीयतें दी जा रही हैं वो में आपको बयान नहीं कर सकती। सुप्रीम कोर्ट के जज साहिब के नाम लिखे गए अपने ख़त में सोनी सोरी सवाल कर रही है कि “मैं सुप्रीम कोर्ट से ये जानना चाहती हूँ कि आज मेरी इस हालत का ज़िम्मेदार कौन है? अदलिया, पुलिस, इंतिज़ामीया या हुकूमत?। हमें रिमांड में रखकर दंतेवाड़ा पुलिस थाने में एसपी अंकित गर्ग और मानकर ने इतने भयानक तरीक़े से करंट देकर ज़हनी और जिस्मानी तौर पर जो अज़ीयत दी है, और जो अंदरूनी ज़ख़म मुझे लगे हैं वो में चाहकर भी भूल नहीं सकती। अगर मैं गुनाहगार थी तो मुझे पूछताछ के बाद अदालत में पेश करना था, अदालत ख़ुद फ़ैसला करती कि सज़ा देना या ना देना।जज साहिब ये कैसा क़ानून है,एक बेगुनाह होते हुए भी मैं सज़ा भगत रही हूँ। मेरा क़सूर किया है ?

क़सूर किसका है ये तो आने वाला वक़्त ही बताएगा। मगर आज सोनी सोरी का हर ज़ख़म खुला है। मरहूम अहसन यूसुफ़ ज़ई का ये शेर इस पर पूरी तरह सादिक़ आता है।

“तमाम ज़ख़मों के मुंह खुले हैं

सवाल पूछो , जवाब मांगो.”

http://wichaar.com/news/189/ARTICLE/27859/2011-10-10.html

ਕੇਹਰ ਸ਼ਰੀਫ਼ 

ਭਾਈ ਮੰਨਾਂ ਸਿਆਂ, ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ

ਦੁਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿੰਦਗੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਸਤ ਮਿੱਤਰ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸੂਝ, ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਜੀਊਣ ਦੀ ਲਗਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨਾਲ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਿੱਕ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਲਿਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ, ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਰਦੇ। ਇਹ ਉਹ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸੋਚ, ਸੂਝ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਕਿਆਈ ਕਰਕੇ ਸੱਚਾਈ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਭਰਿਆ ਹੱਠ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਵੱਲ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਪਾਲਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦੀ ਬਾਂਹ ਫੜ੍ਹਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮਜ਼ਲੂਮ ਵੱਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਲੁੱਟ ਰੋਕੀ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਜੀਊਣਜੋਗ ਤੇ ਮਾਨਣਯੋਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਹੋਣਗੇ ਹੋਰ ਵੀ ਪਰ ਵਿਰਲੇ ਟਾਂਵੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗ ਮੰਚ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਨਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਾਸਾਨੀ ਦੇਣ ਹੈ, ਅੱਜ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜਿਸ ਸੂਰਮੇ ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਭਾਅ ਜੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਜ਼ਮਾਨੇ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਦੋਖੀ ਅਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਸਿਆਸੀ, ਸਮਾਜੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਭਾਈ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਲੋਟੂ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਏਨੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਦਰ ਰਚ ਗਿਆ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਭਾਈ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਜੋ ਸਾਡਾ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਹੈ, ਹੱਕ-ਸੱਚ ਵਾਸਤੇ ਲੜਨ ਵਾਲਾ। ਸਾਡੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦਹੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਡਾ ਰਾਹ ਦਿਸੇਰਾ।

ਇਨਕਲਾਬ ਵਾਸਤੇ ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਕਰਨਾ ਹੀ ਉਸਦਾ ਕਰਮ ਸੀ, ਹਾਂਅ ਪੱਖੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਲੜਨਾ ਉਸਦਾ ਧਰਮ ਸੀ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਤੁਰਿਆ ਸੀ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਕਾਫਲੇ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਘੋਲ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਇਹ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੇ ਲੜਨਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਮੰਜ਼ਿਲ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ।

ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ‘ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਇਪਟਾ (ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਥੀਏਟਰ) ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਉੱਥੇ ਜੋਗਿੰਦਰ ਬਾਹਰਲਾ ਵਲੋਂ ਨਾਟਕ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਉਸ ਤੋਂ ਬੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਹੋਰੀਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੁੱਦ ਪਏ ਤੇ ਮੁੜ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਦੇਖਿਆ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਲਗਨ ਕਰਕੇ ਤੇ ਲੋਕ ਪੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਗੁਆਉਣੀ ਪਈ ਤੇ ਜੇਲ ਦੀਆ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਵੀ ਝੱਲਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਪਰ ਇਹ ਲੋਹੇ ਦੇ ਜਿਗਰੇ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਨਾ ਹਾਰਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਹੋਣ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਸ਼ਾਹਸਵਾਰ ਸੀ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਧਮਕ ਨਗਾਰੇ ਦੀ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਤੋਂ ਸਰਹੰਦ ਤੱਕ, ਬਾਬਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਕੰਮੀਆਂ ਦਾ ਵਿਹੜਾ, ਬੁੱਤ ਬੋਲ ਪਿਆ, ਬੇਗਮੋਂ ਦੀ ਧੀ, ਕੁਰਸੀ, ਟੋਆ ਅਤੇ ਦਰਜਣਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ਕੀਤਾ। ਨਾਲ ਦੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਦਰਦਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਹਰਨ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਅੱਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਕਬੂ਼ਲ ਨਾਟਕਕਾਰ ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ ਐਵੈ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਏਡੀ ਵੱਡੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾ ਗਿਆ, ਉਹਨੂੰ ਮਾਣ ਰਹੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਭਾਈ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਥੀ ਰਿਹਾ ਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਨਾਟਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ, ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਡਾਕਟਰ ਆਤਮਜੀਤ, ਦਵਿੰਦਰ ਦਮਨ, ਪਾਲੀ ਭੁਪਿੰਦਰ, ਸੰਜੀਵਨ, ਸ਼ਬਦੀਸ਼ ਅਤੇ ਅਨੀਤਾ ਸ਼ਬਦੀਸ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਸਿਰ ਜੁੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਪੱਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰਨਗੇ।

ਨਾਟਕ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਨਾਟਕ ਲੋਕ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟੇ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੁੱਕੜ ਨਾਟਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਮੂਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਹ ਪਿੰਡਾ ਵਿੱਚ, ਕਾਲਜਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੁਜੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੇਸ ਵਸਦੇ ਆਪਣੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕੋਲ ਵੀ ਗਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਗੱਡੇ, ਰੇੜੀ੍ਹਆਂ ਵਾਲੀ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਵਾਲੀ ਸਟੇਜ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਆਮ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ ਲੋਕ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ। ਹਕੂਮਤਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਗੰਦੀ ਤੇ ਵਿਸਾਹਘਾਤ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਮੁਜਰਮ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਸਿਆਸੀ ਨੇਤਾ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜਬਰ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਿਆਂ ਇਹ ‘ਬਾਬਾ’ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਂ ਪੱਕੀਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੁੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰਗਰਮੀ ਵੱਲ ਤੋਰਦਾ। ਉਹ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦੀ ਨੂੰ ਭੰਡਦਾ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਉਹ ਗਰਜਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਾ ਕਿ ਉੱਠੋ ਤੇ ਤੁਰੋ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਸੂਰਜ ਤੁਹਾਡਾ ਹੈ।

ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਲਸ ਮੰਚ ਵਲੋਂ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ‘ਸਮਤਾ’ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਕਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਵਲੋਂ ਮਿਲੇ ਆਰਥਿਕ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ‘ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ’ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਉਸਾਰੂ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਨਾਟਕ ਖੇਡਦੇ ੳੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਲੋਂ ਛਾਪੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਲਾਗਤ ਮੁੱਲ ਤੇ ਵੇਚਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰ ਘਰ ਕਿਤਾਬ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸਸਤੇ ਮੁੱਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ।

ਭਾਅ ਜੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਇਹੋ ਜਹੇ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਕਦੇ ਵੀ ਮਰਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਗਰਾ ਕਰਕੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਹੁੰਦੇ ਦੇਖੀਏ।

ਆਉ! ਉਸਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਣੀਏਂ ਤੇ ਤੁਰੀਏ, ਹੁਣ ਵਾਰੀ ਸਾਡੀ ਹੈ। ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਫੜ੍ਹਨ ਵਾਸਤੇ ਕੁੱਝ ਤਾਂ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਤੁਰਨ ਦਾ ਅਹਿਦ ਕਰੀਏ।

(ਜਸਪਾਲ ਜੱਸੀ)

ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਜੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਗਏ……

ਆਓ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੀਏ – ਅਰੀਤ

ਉਹਨਾਂ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸੀਮੇਂਟ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ – ਅਰੰਧੁਤੀ ਰਾਏ

ਤਸਵੀਰਾਂ: ਰਣਦੀਪ ਸਿੰਘ

ਅੱਜ ਪਿੰਡ ਕੁੱਸਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੋਨੇ ਕੋਨੇ ‘ਚੋਂ ਆਏ ਪੰਦਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਹਜੂਮ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹ-ਅਸਵਾਰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛਲਕਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਉੱਘੇ ਲੋਕ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਕਲਾ-ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਨਾਮਵਰ ਅਤੇ ਸਿਰਕੱਢ ਹਸਤੀਆਂ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਤ ”ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ਕਮੇਟੀ” ਦੇ ਸੱਦੇ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਦਿਆਂ ਉਮਡ ਕੇ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਨੇ ਉਸੇ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਲਾਏ ਪੰਡਾਲ ਨੂੰ ਨੱਕੋ ਨੱਕ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਥੇ 11 ਜਨਵਰੀ 2006 ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਅਤੇ ਮਿਸਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ”ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਿਹਚਾ’ ਸਨਮਾਨ” ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਸੀ।

ਝੋਨੇ ਦਾ ਸੀਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਣ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਸਨਅੱਤੀ ਮਜ਼ਦੁਰਾਂ, ਔਰਤਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗਕਰਮੀਆਂ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਕੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਪੁੱਜੇ। ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਜਗਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਅਤੇ ਰੰਗਕਰਮੀ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਸਿਰਕੱਢ ਹਸਤੀ ‘ਨਾਟਕਕਾਰ ਬਾਦਲ ਸਰਕਾਰ’ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਆਤਮਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ, ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਪਾਲੀ ਭੁਪਿੰਦਰ, ਸ਼ਬਦੀਸ਼, ਅਤਰਜੀਤ, ਰਾਮ ਸਰਵਰਨ ਸਿੰਘ ਲੱਖੇਵਾਲੀ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ (ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ) ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ, ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੇਠੂਕੇ, ਜੋਰਾ ਸਿੰਘ ਨਸਰਾਲੀ, ਪੁਸ਼ਪ ਲਤਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕੂਹਲੀ, ਪਵੇਲ ਕੁੱਸਾ, ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਨਵੀਨਰ ਜਸਪਾਲ ਜੱਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਅਰੀਤ ਕੌਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉੱਘੀ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁੰਨ, ਲੇਖਿਕਾ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜੀ ਫਿਲਮਸਾਜ ਸੰਕੇ ਕਾਕ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜੇ। ਔਰਤਾਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਨੌਜਵਾਨ ਵਾਲੰਟੀਅਰ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਬਸੰਤੀ ਚੁੰਨੀਆਂ ਲਈ ਵਾਲੰਟੀਅਰ ਡਿਊਟੀ ਨਿਭਾ ਰਹੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਡੁੱਲ੍ਹ ਡੁੱਲ੍ਹ ਪੈ ਰਹੀ ਸੀ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ”ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਅਮਰ ਰਹੇ”, ”ਭਾਅ ਜੀ ਤੇਰੀ ਸੋਚ ‘ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿਆਂਗੇ ਠੋਕ ਕੇ” ਅਤੇ ”ਭਾਅ ਜੀ ਤੇਰਾ ਕਾਜ ਅਧੂਰਾ ਲਾ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦੜੀਆਂ ਕਰਾਂਗੇ ਪੂਰਾ” ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ।

ਪੰਡਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤਕ ਕਲਾ ਮੰਚ ਮੋਹਾਲੀ ਦੇ ਰੰਗਕਰਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਸਟਾਲ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ।

ਸਟੇਜ ਸੰਚਾਲਨ ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਆਰੰਭ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਇਕੱਠ ਵੱਲੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ”ਲੋਕ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਬਰਨਾਲਾ” (ਹਰਵਿੰਦਰ ਦੀਵਾਨਾ) ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ”ਹਮ ਜੰਗੇ ਆਵਾਮੀ ਸੇ- ਕੁਹਰਾਮ ਮਚਾ ਦੇਂਗੇ” ਐਕਸ਼ਨ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸਟੇਜ ‘ਤੇ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਪੰਡਾਲ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰੇਰਨਾਮਈ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਧੜਕ ਉੱਠਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਹਰਕੇਸ਼ ਚੌਧਰੀ ਦੀਆਂ ਰੰਗ-ਟੋਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜੋਸ਼ੋ-ਖਰੋਸ਼ ਭਰੇ ਅਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ਮਈ ਐਕਸ਼ਨ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਮਾਸਟਰ ਰਾਮ ਕੁਮਾਰ, ਜਗਸੀਰ ਜੀਦਾ, ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਪਾਲ ਨੇ ਗੀਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ।

ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਰੰਗਮੰਚ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਗਮ ਦਾ ਮਜਬੂਤ ਥੰਮ੍ਹ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ”ਦਾਤੀਆਂ, ਕਲਮਾਂ ਅਤੇ ਹਥੌੜਿਆਂ” ਦੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਸਿਰਜਣ ਵਿੱਚ ਆਗੂ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੱਦਾ ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਲਾਲੋਆਂ ਦੇ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਬੁਲੰਦ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਣ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਦੇ ਲਿਸ਼ਕਾਰੇ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਸਗੋਂ ਸੰਗਰਾਮੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁਸ਼ਨਾਇਆ।

ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨ ਘਾਲਣਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਦਸਤਾਵੇਜੀ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ‘ਸਲਾਮ’ ਸਟੇਜ ਤੋਂ ਡਾ. ਆਤਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਘੇ ਕਿਸਾਨ ਆਗੂ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੇਠੂਕੇ ਨੇ ਸਭਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਰੰਗਕਰਮੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਐਲਾਨ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਰਸੀ ਹਰ ਸਾਲ ”ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦਿਵਸ” ਵਜੋਂ ਮਨਾਈ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹਨਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਅਤੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਗਰਤੀ, ਨੂੰ ਗੂੜ੍ਹੀ ਕਰਨਗੇ। ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਲਕਾਂ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣਗੇ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਕਿਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰੰਗਮੰਚ ਦਿਹਾੜਾ ਬਣਾ ਦੇਣਗੇ।

ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ, ਡਾ. ਆਤਮਜੀਤ, ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਬਦੀਸ਼, ਅਤਰਜੀਤ, ਡਾ. ਪ੍ਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪੁਸ਼ਪ ਲਤਾ, ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਟੀ ਡਾ. ਅਰੀਤ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ, ਅਰੁੰਧਤੀ ਰਾਏ, ਅਤੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਨਵੀਨਰ ਜਸਪਾਲ ਜੱਸੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

http://punjabitribuneonline.com/2011/10/

ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਸੈਕਟਰ ਚੌਂਤੀ ਵਿਖੇ ਦੋ ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਭਾਅ ਜੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਰੋਹ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚੁਫੇਰੇ ਇਹ ਗੂੰਜ ਸੀ ਕਿ ਭਾਅ ਜੀ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਉਹ ਇਥੇ ਹੀ ਹਨ, ਭਾਵੁਕ ਹੋਇਆ ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, ‘‘ਭਾਅ ਜੀ, ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਲਾਲ ਝੰਡਾ ਲੈ ਕੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਨੇ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਊਂਦੀ ਏ ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿਆਂਗੇ। ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿਚਲਾ ਮਾਹੌਲ ਅਜਿਹਾ ਬਣਿਆ ਪਿਆ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਤਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਥਰੂ ਕਿਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ‘‘ਭਾਅ ਜੀ ਤੇਰੀ ਸੋਚ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿਆਂਗੇ ਠੋਕ ਕੇ’’ ਜਿਹੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚਾ ਮਾਹੌਲ ਲਾਲ ਸੂਹਾ ਹੋ ਕੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਲਹਿਰਾਉਂਦਿਆਂ ਭਾਅ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਤੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਵਿਚ ਗੁਆਚਿਆ ਭਾਅ ਜੀ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਧੂਹ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਭਾਈ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਪਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੂਬਰੂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਖੇ ਤਕਰੀਬਨ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੇਘਰੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਸੈਕਟਰ-17 ਸਥਿਤ ਸੈਂਟਰ ਸਟੇਟ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਭਾਅ ਜੀ ਵਲੋਂ ਬੇਘਰੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਮਕਾਨ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਘਰ ਦਾ ਨੰਬਰ ‘ਪੌਣਾ ਇਕ’ (1245) ਤੇ ਸੈਕਟਰ-43 ਹੈ। ਉਂਜ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਖ਼ਬਾਰ ਲਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬੀਟ ਕਵਰ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੀ ਭਾਅ ਜੀ ਨਾਲ ਨਾਟਕਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅਕਸਰ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਥੇ ਨਾਟਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੀ-ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਠੋਕਵੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਥੇ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਜ ਵਾਸਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਲਈ  ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੱਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਭਵਨ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹਾਂ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਧਰਨਾ ਵੀ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਭਾਅ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਡਾਕਟਰ ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਅਫਸੋਸ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਰੇਜ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਦੇ ਘਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਾਜ਼ ’ਚ ਦੱਸੇ ਘਰ ਦੇ ਨੰਬਰ ‘‘ਪੌਣਾ ਇਕ’’ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆਂ ਸਿੱਧਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਜਾ ਪੁੱਜਾ।
ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆਂ ਇਕਦਮ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਜੋ ਦਬਾ-ਦਬ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਅਕਤੀਆਂ, ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਤੇ ਪੰਡਾਲ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੈਮਰੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਟੇਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੋਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਥੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਕਵਰੇਜ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਗਰਮ ਸਨ ਪਰ ਜਿਸ ਵਿਅਕਤੀ ’ਤੇ ਮੇਰੀ ਅੱਖ ਟਿਕੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ‘‘ਕਵਰੇਜ’’ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਹੋਰ ਨੀਝ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕੋਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹਰੇਕ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਰੈਲੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਪੁਲੀਸ-ਖੁਫੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਅਜਿਹੇ ਐਕਸ਼ਨਾਂ ਉਪਰ ਖੁਫੀਆ ਅੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਰੈਲੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਸਬੰਧਿਤ ਧਿਰਾਂ ਵਲੋਂ ਅਗਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਐਲਾਨ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁਫੀਆ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੇ ਐਲਾਨਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੁਰੰਤ ਉਪਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕਿਸੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਆਗੂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਹੋਈ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਰੋਹ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਕੋਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਢਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਜ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ  ਸਥਾਨਿਕ ਪੁਲੀਸ ਜਾਂ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਅ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ‘‘ਕਵਰੇਜ’’ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਵਾਂ ਤਜਰਬਾ ਸੀ।
ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ‘‘ਕਵਰੇਜ’’ ਕਰਨ ਬਾਬਤ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਫਰੋਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਹ ਗੱਲ ਨੂੰ ਗੋਲ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਧਰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਰੋਹ ਆਪਣੀ ਤੋਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਅਨੀਤਾ ਸਬਦੀਸ਼ ਨੂੰ ਸਟੇਜ ਉਪਰ ਸਭਨਾਂ ਦਾ ਥੈਂਕਸ ਕਰਨ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਨੀਤਾ ਨੇ ਮਾਈਕ ਫੜਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਥੈਂਕਸ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਅ ਜੀ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਸਨ। ਭਾਅ ਜੀ ਨੇ 16 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦਿਨ ’ਤੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘‘ਅਸੀਂ ਜਿੰਦਾ ਹਾਂ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਹਾਲੇ 40-40 ਸਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਏ, ਕਲਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਤਰਥੱਲੀ ਮਚਾ ਦਿਓ।’’ ਫਿਰ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਭਾਅ ਜੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਦੀ ਛੋਟੀ ਧੀ ਡਾਕਟਰ ਅਰੀਤ ਸਟੇਜ ’ਤੇ ਆਈ ਤਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉਸ ਉਪਰ ਟਿਕੀਆਂ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਅਰੀਤ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗ਼ਮ ਦੀ ਸਿੱਲ ਸੀ ਪਰ ਫਿਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅਰੀਤ ਭਾਅ ਜੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਗਈ। ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਲ ਦੀ ਥਾਂ ਭਾਅ ਜੀ ਵਰਗੀ ਗੜ੍ਹਕ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਸਾਰਾ ਪੰਡਾਲ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਬੋਲ ਉਠਿਆ ਅਰੀਤ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਰੀਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਾਪਾ ਗਰੀਬਾਂ ਲਈ ਪਖ਼ਾਨੇ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹਰੇਕ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ, ‘‘ਦੇਖੋ ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੁੰਦੈ।’’ ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਡਾ.  ਸਾਹਬ ਸਿੰਘ ਗੜਕਿਆ ‘‘ਭਾਅ ਜੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਇਥੇ ਤੁਰੇ ਫਿਰਦੇ ਨੇ, ਝੰਡਾ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦੇ ਨੇ।’’
ਇਸ ਸਮਾਰੋਹ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਭਾਅ ਜੀ ਦੀਆਂ ‘‘ਕਰੂੰਬਲਾਂ’’ ਨੇ ਐਕਸ਼ਨ ਗੀਤ ਗਾਉਣਾ ਸੀ। ਸਟੇਜ ਤਿਆਰ ਸੀ ਪਰ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਥਰੂ ਨਹੀਂ ਥੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਉਂ ਹੀ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸੁਰ ਉਠੀ ਤਾਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਲਾਲ ਝੰਡੇ ਫੜੀ ਸਟੇਜ ਵੱਲ ਵਧੀਆਂ। ‘‘ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਬਾਲ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰਾਤ ਬਾਕੀ ਹੈ …..’’ ਉਪਰ ਇਹ ਅੱਠ ਕਲਾਕਾਰ ਐਕਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸਟੇਜ ਭਾਅ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਉਪਰ ਲਾਲ ਝੰਡੇ ਪੂਰੇ ਜਲੌਅ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਖੁਫੀਆ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਲੈਣਾ ਜਾਇਜ਼ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਇਥੇ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਹੀ ਭੇਜਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਅ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੜੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਜਾਪ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਅੱਖ ਰੱਖਣੀ ਹੀ ਪੈਣੀ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ……।
*  ਸੰਪਰਕ:98155-51807

http://punjabitribuneonline.com/2011/10/

ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ
ਚਾਰ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ, ਸਾਡੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਪਿੰਡ ਵਰਗੀ ਮੰਡੀ ਵਿਚ, ਸਥਾਨਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਤਿੰਨ ਅਦਾਕਾਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੇ ਹੀ ਤਿੰਨ ਨਾਟਕ ਖੇਡੇ। ਭਾਅ ਜੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦੱਸ ਕੇ, ਸਟੇਜ ਦੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਜਾ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਉਹੋ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਦਾ ਗੜ੍ਹਕਾ ਕਾਇਮ ਸੀ।
ਉਸ ਰਾਤ ਉਹ ਬਾਰਾਂ-ਇਕ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ, ਰਾਤ ਬਿਤਾਉਣ ਲਈ, ਸਾਡੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਲੜਕੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋ ਕੁ ਸਾਲ ਦਾ ਬੱਚਾ ਵੀ ਨਾਲ ਸੀ। ਉਹ ਘਰ ਹੇਠਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਭਾਅ ਜੀ ਤੇ ਤੀਜਾ ਅਦਾਕਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਉਤਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਕੁਵੇਲਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤੀ ਗੱਲਬਾਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਰਾਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਸੀ।
ਸਵੇਰੇ ਜਦੋਂ ਜਾਗੇ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਭਾਅ ਜੀ ਚਾਹ ਲਿਆਵਾਂ?’’
‘‘ਨਹੀਂ ਬੀਬੀ ਦਸ ਕੁ ਮਿੰਟ ਠਹਿਰ ਕੇ ਲੈ ਆਉਣਾ।’’
ਉਹ ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਵਿਚ ਮੂੰਹ-ਹੱਥ ਧੋ ਕੇ ਮੁੜ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਨਾਲ, ਦਸ-ਪੰਦਰਾਂ ਮਿੰਟ ਬਾਅਦ ਉਹ ਚਾਹ ਦੇ ਦੋ ਕੱਪ ਲੈ ਕੇ ਕਮਰੇ ’ਚ ਗਈ ਤਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ ਕਿ ਭਾਅ ਜੀ ਸ਼ੂਗਰ ਦੀ ਦਵਾਈ ਇੰਸੋਲੀਨ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਮਗਰੋਂ ਕੁਝ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਹੇਠਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੋਦੀ ਚੁੱਕੀ, ਅਦਾਕਾਰ ਕੁੜੀ, ਉੱਤੇ ਨਹਾਉਣ ਆਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਬੇਟੀ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂÐ ਨਾਟਕ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਇਹ ਬੱਚਾ ਕਿੱਥੇ ਸੀ?’’
‘‘ਇਹ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਸੀ ਅੰਕਲ ਜਿਥੇ ਅਸੀਂ ਨਾਟਕ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦੇ ਸੀ।’’
‘‘ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਨਾਟਕ ਖੇਡਦੇ ਓ ਏਨੀ ਦੇਰ ਇਹ ਰੋਂਦਾ ਜਾਂ ਜ਼ਿੱਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?’’
‘‘ਨਹੀਂ ਅੰਕਲ, ਇਹਨੂੰ ’ਕੱਲਾ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈ ਗਈ ਆ, ਖਿਡਾਉਣਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਾ ਰਹਿੰਦਾ।’’
ਭਾਅ ਜੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਂਗ ਮੁਸਕਾਰਾਉਂਦੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੀ ਸਿਹਤ ਤੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਨੇ ਘੱਟ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਾਟਕ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਛੇੜ ਲਈਆਂ।
‘‘ਜਦੋਂ ਛੇਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਨਾਟਕ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਸ਼ੌਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਪੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਬੜੇ ਚਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੀਹਰਸਲਾਂ ਕਰਦੇ, ਨਾਟਕ ਖੇਡਦੇ। ਕਈ ਨੌਕਰੀਆਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਛੁੱਟੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਾਂਦੇ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤਾਂ ਐਕਟਰਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ 1968-69 ਵਿਚ ਤੁਸਾਂ ਏਥੇ ਵੀ ਸਾਡੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਕੈਲਾਸ਼, ਬੇਟੀ-ਉਦੋਂ ਬੜੀ ਛੋਟੀ ਸੀ-ਹਰਭਜਨ, ਜਤਿੰਦਰ, ਲੋਕ ਨਾਥ ਸਮੇਤ ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਰਾਂ-ਪੰਦਰਾਂ ਐਕਟਰ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਵੀ ਸਰਦਾ-ਬਣਦਾ, ਦੇ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਸਾਂ-ਜੋ ਨਾਟਕ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਦੋ-ਢਾਈ ਕੁ ਦਹਾਕੇ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਫੇਰ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਐਕਟਿੰਗ ਸਿੱਖ ਕੇ ਏਧਰ ਉਧਰ ਟੀ.ਵੀ., ਫਿਲਮਾਂ ਤੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਵੱਲ ਵੀ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹੋ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਨਾਟਕ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਹੋਣ ਜੋ ਐਕਟਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਖੇਡੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਜਦੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਗਏ ਤਾਂ ਉਥੇ ਵੀ ਸ਼ੌਕੀਆ ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀਆਂ ਆਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਤੁਹਾਡੀ ਦੋਹਤੀ ਵੀ ਬੜੀ ਅੱਛੀ ਸੀ। ਉਹ ਫੇਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਚਲੀ ਗਈ-ਨੌਕਰੀ ’ਤੇ।…
‘‘ਹੁਣ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤੋਂ ਬਸ ਅਹਿ ਤਿੰਨ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ ਨੇ। ਅਹਿ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜਿਹੜਾ ਲੜਕਾ ਏ, ਐਕਟਿੰਗ ਵੀ ਕਰਦਾ ਏ ਤੇ ਸਾਡੀ ਕਾਰ ਦਾ ਡਰਾਈਵਰ ਵੀ ਇਹੋ ਏ…’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ, ਦੂਜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਪਏ।
‘‘ਭਾਅ ਜੀ ਤੁਸੀਂ, ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਵੀ ਏਨਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਓ…’’
‘‘ਇਹ ਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਏ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜੇ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ-ਸਾਡੀ ਤੇ ਕਮਿਟਮੈਂਟ ਏ…ਦੇਖਦੇ ਓ ਨਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿੰਜ ਵਰਗਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਏ। ਕਿੰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਨੇ…ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਹੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਬੁਰਜਵਾ ਪੁਲੀਟੀਕਲ ਪਾਰਟੀਆਂ।’’ ਜਿਵੇਂ ਬੋਲਦੇ ਗਏ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਭਾਵਕ ਈ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਈ ਤੇ ਦੋਏ ਬਾਹਾਂ ਉਤਾਂਹ ਕਰਕੇ ਦੋਏ ਹੱਥ ਜਿਵੇਂ ਬਾਜ਼ਾਂ ਵਾਂਗ ਉਡਾਰੀ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
ਮੈਨੂੰ ਅਚਾਨਕ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ, ਸ਼ਾਇਦ 1972-73 ਵਿਚ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਗੇਟ ਕੋਲ, ਵੱਡੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਦੇ ਉਤੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ, ਵਿਦਵਾਨ, ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਕਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਤਿਲ ਸੁੱਟਣ ਨੂੰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪਰਚੇ ਪੜ੍ਹਨੇ ਸਨ। ਨਕਸਲਵਾਦ ਦਾ ਦੌਰ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬੜਾ ਜੋਸ਼ ਸੀ।
ਸਮਾਗਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਅ ਜੀ ਨੇ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਸਾਧਾਰਨ ਆਵਾਜ਼ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਗਈ। ਅਜੇ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਮਿੰਟ ਹੀ ਬੋਲੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਏ। ਆਵਾਜ਼ ਭਰੜਾ ਗਈ।
‘‘ਸਾਡੇ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ਤੁਸੀਂ ਏਨੇ ਗੰਦੇ, ਸੜੇ-ਗਰਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਜੀਵੀ ਕਿੰਜ ਜਾਂਦੇ ਓ…ਇਹ ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਜੋਗਾ ਹੈ ਵੇ…ਫੇਰ ਵੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਤੁਸਾਂ ਦਾ ਕੀ ਫਰਜ਼ ਏ…ਕੀ ਕਰਦੇ ਪਏ ਓ…’’
ਤੇ ਏਨੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਰੋ ਪਏ। ਹੰਝੂ ਪੂੰਝੀ ਗਏ, ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁੰਨ ਵਾਪਰ ਗਈ। ਉਹ ਕੁਝ ਪਲ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਤਾ ਵੀ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਭਾਅ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਧੰਨ ਓ! ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਦਿਨ ਯਾਦ ਐ ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵੱਡੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਏਨੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਗਏ ਸੀ…’’
‘‘ਹਾਂ! ਮੈਂ ਹੁਣ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਜਾਨਾ ਵਾਂ, ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ…ਇਹ ਜੋ ਕੁਝ ਅਸੀਂ ਦੇਖਨੇ ਪਏ ਆਂ, ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ…ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਿੰਜ ਕਰੀਏ!…ਇਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਵੇ…’’
ਫੇਰ ਇਕਦਮ ਮੁੜ ਮੁਸਕਰਾਏ। ਇੰਜ ਮੂਡ ਬਦਲਣ ਦੀ ਆਦਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਨਾਟਕ ਖੇਡਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਸੀ-ਮੁਕੰਮਲ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦਾ ਹੀ ਭਾਗ ਸੀ।
ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ, ‘ਬਣਾਏ’ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ, ਉਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਮੈਨੂੰ ਲੈਨਿਨ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਜੋ ਚੰਗੇ ਖਾਂਦੇ-ਪੀਂਦੇ ਸਕੂਲ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਇਨਕਲਾਬ ਤਕ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੁਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਗਲਤ ਰੁਝਾਨਾਂ ਕਰਕੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਂਦਿਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ, ‘‘ਮਾਂ ਇਹ ਜਿਸ ਰਸਤੇ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਹਦਾ ਹਸ਼ਰ ਇਹੋ ਹੋਣਾ ਸੀ…ਹੁਣ ਰੋ ਨਾ।’) ਤੇ ਇਹੋ ਬੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਮਾਜਾਂ ਨੂੰ ਹਲੂਣ ਕੇ ਜਗਾਅ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਸਦਾ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਹਿਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉਹ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਉਹਨੂੰ ਸਿਥਲ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਵੀ ਭੁਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਇਹ ‘ਕਰਮਯੋਗੀ’, ਜੋ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਕਰਕੇ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਕਰਮ ਹੀ ਨਿੱਘਰੇ ਸਮਾਜਾਂ ਨੂੰ, ਬੰਦਿਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਜੋਗੇ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਬਿਖੜੇ ਰਾਹਾਂ ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਅੰਦਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਮਹਾਨ ਅਗੰਮੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਚਿੰਤਕਾਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਟੱਲ ਨਿਯਮ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬੰਦੇ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਲੋੜ ਸਮੇਂ ਹੀ ਆਏ ਤੇ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਹੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਸੀ। ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਫੈਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ:
ਜਿਸ ਧਜ ਸੇ ਕੋਈ ਮਕਤਲ ਮੇਂ ਗਯਾ
ਵੋਹ ਸ਼ਾਨ ਸਲਾਮਤ ਰਹਿਤੀ ਹੈ
ਜਾਨ ਤੋ ਆਨੀ ਜਾਨੀ ਹੈ
ਇਸ ਜਾਨ ਕੀ ਤੋ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ।
* ਸੰਪਰਕ: 97799-03485

http://salaamparkashan.blogspot.com/

ਹੁਣ ਕੁੱਸਾ ਪਿੰਡ ‘ਚ ਜਗਮਗਾਵੇਗੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ

ਉੱਘੇ ਲੋਕ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਹਸਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ

9 ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ‘ਚ ਪੁੱਜਣ ਦਾ ਸੱਦਾ

ਵਿੱਛੜ ਗਏ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਗੋਚੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਗ ਥੰਮਣ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਿਹਾ। 2 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ ਦੇ 34 ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਜਨਤਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਮੌਕੇ ਇਹ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਘਾਲਣਾ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕਰਨ

ਲਈ ਤਤਪਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਜਨਤਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਉਸ ”ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨਮਾਨ ਸਮਾਰੋਹ ਕਮੇਟੀ” ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵੱਲੋਂ 11 ਜਨਵਰੀ 2006 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਕੁੱਸਾ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ”ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਿਹਚਾ ਸਨਮਾਨ” ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਉਂ ਹੋਂਦ ‘ਚ ਆਈ, ਲੋਕ-ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ”ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ਕਮੇਟੀ” ਵੱਲੋਂ ਅੱਜ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ 9 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਮੋਗਾ ਨੇੜੇ ਪਿੰਡ ਕੁੱਸਾ ‘ਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਖਸ਼ੀਅਤਾਂ ‘ਚ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸਾਥਣ ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ ਕੈਲਾਸ਼ ਕੌਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰੋ. ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ, ਡਾ. ਆਤਮਜੀਤ, ਕੇਵਲ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਪਾਲੀ ਭੁਪਿੰਦਰ, ਡਾ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਬਦੀਸ਼, ਅਤਰਜੀਤ, ਰਾਮ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਲੱਖੇਵਾਲੀ, ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ, ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੇਠੂਕੇ, ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਭੰਗਲ, ਜ਼ੋਰਾ ਸਿੰਘ ਨਸਰਾਲੀ, ਯਸ਼ਪਾਲ, ਡਾ. ਪ੍ਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕੂਹਲੀ, ਪੁਸ਼ਪ ਲਤਾ, ਪਵੇਲ ਕੁੱਸਾ ਅਤੇ ਜਸਪਾਲ ਜੱਸੀ (ਕਨਵੀਨਰ) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਪ੍ਰੈਸ ਦੇ ਨਾਂ ਬਿਆਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕਨਵੀਨਰ ਜਸਪਾਲ ਜੱਸੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 3 ਅਕਤੁਬਰ ਨੂੰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਲਿਜਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ 9 ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ 4 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਬਾਕਾਇਦਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੀਟਿੰਗਾਂ, ਜਨਤਕ ਇਕੱਤਰਤਾਵਾਂ, ਕਾਫਲਾ ਮਾਰਚਾਂ, ਨੁੱਕਰ ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ‘ਚ ਸ਼੍ਰੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਘਾਲਣਾ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ 9 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ, ਔਰਤਾਂ, ਰੰਗ ਕਰਮੀਆਂ, ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਇਕੱਠ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹਲਫ਼ ਲਵੇਗਾ। ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਉੱਘੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ‘ਚ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕਰਨਗੀਆਂ।

-ਜਸਪਾਲ ਜੱਸੀ ਕਨਵੀਨਰ

94631 67923

http://salaamparkashan.blogspot.com/

ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ
ਸੱਖਣੇਪਣ ਦੇ ਰੂ-ਬ-ਰੂ
—ਜਸਪਾਲ ਜੱਸੀ

ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਚਲੇ ਗਏ! ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਅਟੱਲ ਨੇਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਜਾਣਾ ਹੀ ਸੀ। ਫ਼ਖ਼ਰਯੋਗ, ਮਾਣਮੱਤੀ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਸੰਗਰਾਮੀ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਹ ਗੱਲ ਜਾਣਦੇ ਸਾਂ। ਜਦੋਂ 11 ਜਨਵਰੀ 2006 ਨੂੰ ਕੁੱਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦੇ ਇਕੱਠ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਘਾਲਣਾ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸਲਾਮ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ”ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਿਹਚਾ ਸਨਮਾਨ” ਦੇ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ, ਉਦੋਂ ਵੀ ਨੇੜੇ ਢੁਕ ਰਹੀ ਇਸ ਅਟੱਲ ਹੋਣੀ ਦੇ ਫਿਕਰ ਭਰੇ ਸੰਕੇਤ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੰਮੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਭੇਟ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਮੌਤ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਘਾਲਣਾ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ‘ਚੋਂ ਖਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ:

”ਸਾਡੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਨੇ
ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰਾ ਹੋ ਜਾਣਾ
ਜਿਉਂਦੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨੇ
ਕੱਲ ਦਾ ਲਿਸ਼ਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਣਾ
ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਕੂਚ ਨਗਾਰੇ ਦਾ
ਜੇਤੂ ਧਮਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਣਾ
ਸਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚ ਕੇ ਜਿੰਦਗੀ ਦੇ
ਅਸੀਂ ਸਦਾ ਸਦਾ ਲਈ ਜੀ ਰਹਿਣਾ
ਅਸੀਂ ਢਲਦੇ ਤਨ ਦੇ ਫਿਕਰਾਂ ਨੂੰ
ਸੀਨੇ ਚਿਪਕਾ ਕੇ ਕੀ ਲੈਣਾ”

ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਿੱਸੇ 82 ਵਰੇ ਦੀ ਲੰਮੀ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਜਿੰਦਗੀ ਆਈ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਦੀ ਘੜੀ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਆਉਣੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਸਦਮਾ ਬਣ ਕੇ ਆਉਣੀ ਸੀ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਤੁਰ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਅਣਗਿਣਤ ਨੈਣਾਂ ਦੀ ਬੇਕਾਬੂ ਛਲਕ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਉਣੀ ਸੀ!
28 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ 25 ਸੈਕਟਰ ‘ਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਨਾਹਰਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ”ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ‘ਚ ਨੇ”!
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਕੋਲ ਖਲੋ ਕੇ ਉਹੀ ਬੋਲ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫੇਰ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜੋ 11 ਜਨਵਰੀ 2006 ਨੂੰ ਕੁੱਸੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ‘ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਸਨਮਾਨ ਪੱਤਰ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਰਤਾ ਕੁ ਤਬਦੀਲੀ ਨਾਲ ਹੁਣ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਹਿਦਨਾਮੇ ‘ਚ ਵਟ ਗਏ ਸਨ:
”ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਜੀਵਨ-ਘਾਲਣਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਲਾਮ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
ਅਸੀਂ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਉੱਸਰੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੰਗਮੰਚ ‘ਤੇ ਸਾਡੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਲੋਅ ਜਗਦੀ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਸੰਘਰਸ਼-ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਧਮਕ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।
ਸਾਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ‘ਚ ਧੜਕਦੀ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਮੱਥਿਆਂ ‘ਚ ਜਗਦੀ ਹੈ, ਸਾਡੇ ਨੈਣਾਂ ‘ਚ ਬਲਦੀ ਹੈ, ਤਣੇ ਹੋਏ ਮੁੱਕਿਆਂ ‘ਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੀ ਰਹੇਗੀ।”.. ..
”ਸਾਨੂੰ ਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ, ਜਿੰਦਗੀ-ਭਰ ਸਾਡਾ ਹੋ ਕੇ ਜਿਉਂਇਆ ਹੈ। ਲਟ ਲਟ ਬਲਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਿਹਚਾ ਦੀ ਇਸ ਮੂਰਤ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ‘ਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਰੱਖਾਂਗੇ।
ਅਸੀਂ ਅਹਿਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗੂੜ੍ਹੀ ਲੋਅ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਸ ਸਿਤਾਰੇ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਾਂਗੇ। ਨਿਹਫਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿਆਂਗੇ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਲੋਕ-ਸੰਗਰਾਮਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਮੰਜ਼ਲ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।”
ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਇਸ ਜਿਉਂਦੇ ਜਾਗਦੇ ਧੜਕਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੱਖਣੇਪਣ ਦੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਭਾਵਨਾ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਹ ਸੱਖਣਾਪਣ ਨੈਣਾਂ ‘ਚ ਉਮਡ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਲਕਾਂ ‘ਤੇ ਛਲਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਦਰੇਵੇਂ ਭਰੀਆਂ ਆਪਸੀ ਗਲਵੱਕੜੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੇਣ ਪਿੱਛੋਂ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਬੈਠੇ ਇਕੱਠ ਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ‘ਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸੀ।
ਇਹ ਸੱਖਣਾਪਣ ਸਿਰਫ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਛੋਹ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਛੋਹ ਦਹਾਕਿਆਂ-ਬੱਧੀ ਮਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣਾ ਉਦਾਸੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਖਲਾਅ ਨੂੰ ਮਨ ਕੁਝ ਅਰਸੇ ‘ਚ ਪੂਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਵੇਂ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੰਦਗੀ ਆਪਣੀ ਤੋਰ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੱਖਣੇਪਣ ਦੇ ਅਰਥ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਕੀਕੀ ਸੱਖਣਾਪਣ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਅਸਲੀ ਥੰਮ੍ਹ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਪੂਰਾ ਅਹਿਸਾਸ ਆਉਂਦੇ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਅਮਲੀ ਤਜਰਬੇ ਰਾਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਲਹਿਰ ‘ਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਪਤਾ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਦਿਨਾਂ ‘ਚ ਲੱਗਣਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੰਗਮੰਚ ‘ਤੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹੋ ਨਿੱਬੜੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਾਟਕ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਉਸਰੱਈਏ ਦਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫੇਰ ਇਸ ਉੱਸਰੀ ਹੋਈ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਤੰਤ ਅਤੇ ਜੁੱਸੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ‘ਚ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ। ਤਿਲ੍ਹਕਣਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੰਡਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ‘ਚ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਜਲੌਅ ਕਈ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਡੋਲਦੇ ਥਿੜਕਦੇ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਬੋਚ ਲੈਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਲਾ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੀ ਛੋਹ ਹੇਠ ਸਮਰੱਥ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰ ਉੱਭਰੇ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਲਾਮਿਸਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਹਨਾਂ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਨਕਲਾਬੀ, ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ‘ਚ ਰੱਖ ਸਕਣਾ ਸੀ।
ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਨੇ ਇਹ ਦਰੁਸਤ ਟਿੱਪਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ‘ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀਆਂ ਕੰਕਰੀਟ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸਾਰੀਆਂ ਹਨ। ਇਪਟਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਰੰਗਮੰਚ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕਲਾ-ਮਿਆਰਾਂ ਪੱਖੋਂ ਕਿਤੇ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿਭਾਈ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਹ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਿਹਚਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਾਟਕ ਲਹਿਰ ਦੀ ਬੇਜੋੜ ਸ਼ਖਸ਼ੀਅਤ ਬਣਾਇਆ।
ਨਿਰਦੇਸ਼ਨਾ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨ ਮਿਸਾਲਾਂ ਪੱਖੋਂ ਹੁਣ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਝੋਲੀ ਸੱਖਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਭਾਗਾਂ ਭਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਨਿਹਚਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੱਖੋਂ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਛੋਹਣ ਖਾਤਰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਲਹਿਰ ਅਜੇ ਸਮਾਂ ਲਵੇਗੀ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਲੋਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਹਰ ਚਿਣਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੜੀ ‘ਚ ਪਰੋਅ ਲੈਣ ਦਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਬੱਝਵੀਂ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਖੋਰੇ ਅਤੇ ਖਿੰਡਾਅ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਤਰੇ ਖਿਲਾਫ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ‘ਚ ਹੀ ਢਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਈਰਖਾਵਾਂ, ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸੌੜੀ ਧੜੇਬੰਦੀ ਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ‘ਚ ਇਸ ਪੱਖ ਨੇ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕੀਤਾ।
ਇਹਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਕਰਕੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਤੁਰ ਜਾਣਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਲਹਿਰ ਦੇ ਖੇਤਰ ‘ਚ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਵਰਗੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ, ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਘਾਲੀ ਘਾਲਣਾ ਨਿਹਫਲ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਦਾ ਕੀਤਾ ਰੋਲ ਪਰੇਰਨਾ ਬਣਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਲਹਿਰ ਦੀ ਕਦਮ-ਤਾਲ ਨੂੰ ਸਾਵੀਂ ਰੱਖਣ ‘ਚ ਆਪਣਾ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਤਾਂ ਵੀ ਕਾਫੀ ਕੁਝ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਰੇਰਨਾ ਲੈਣ ਦੇ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਯਤਨਾਂ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗਾ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਅਕੀਦੇ, ਘਾਲਣਾ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਰਾਸਤ ਦੇ ਬੀਜ ਖਿਲਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਇਹਨਾਂ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਜਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹਨਾਂ ਬੀਜਾਂ ਦੀ ਫਸਲ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਗੋਡੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਗੀਰੂ-ਸਾਮਰਾਜੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹਮਲੇ ਦਾ ਨਦੀਣ ਆਸੇ-ਪਾਸੇ ਪੁੰਗਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬਰਾਬਰੀ ਅਧਾਰਤ ਸਮਾਜ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਟੀਚਾ ਸੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਿਰਾ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਨਾਹਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਦਰ-ਪ੍ਰਬੰਧ ‘ਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਾਤ-ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਰਦ-ਹੰਕਾਰ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਨੂੰ ਉਹ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ‘ਚੋਂ ਸਖਤ ਨਫਰਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦਬਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਤਰਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਤਰਜ਼ੇ-ਜਿੰਦਗੀ ਇਹਨਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਤਾਂ ਅੰਦਰ ਅੰਗੜਾਈ ਲੈਂਦੀ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਇੱਕਮਿੱਕ ਸਨ। ਇਸ ਪੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਉੱਘੜਵੀਂ ਮਿਸਾਲ ”ਨਵਾਂ ਜਨਮ” ਨਾਟਕ ਸੀ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਸ ਗਲਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਖੰਡਨ ਸੀ ਕਿ ਕਮਿਊਨਿਸਟ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਲਹਿਰ ਜਾਤ-ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਰਦ-ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਸਿਰਜਣ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਾਮਰਾਜੀ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਹਮਲੇ ਖਿਲਾਫ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗਰਜਵੀਂ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ‘ਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜੋ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਖੇਤਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਬਨਾਮ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨਿੱਘਰੇ ਸਾਮਰਾਜੀ ਪਹਿਲੂ ਦੇ ਬੇਕਿਰਕ ਅਲੋਚਕ ਸਨ। ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨਰੋਈਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਜਗੀਰੂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਖਿਲਾਫ ਮਹਾਨ ਜਾਗਰਤੀ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ‘ਚ ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ‘ਚ ਉੱਭਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ”ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ” ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਜਮਾਤੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਜਗੀਰੂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਗੁਣ-ਗਾਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤ ਨਫਰਤ ਸੀ। ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਦੀ ਜਗੀਰੂ ਭਾਵਨਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਖਤ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਜਮਹੂਰੀ ਰਵੱਈਆ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਪੱਖੋਂ ਸਭਨਾਂ ਲੇਖਕਾਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਾਵੀਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਖਸ਼ੀਅਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ।
ਇਨਕਲਾਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੂੰਜਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦਾ ਵਿਗੋਚਾ ਅਤੇ ਖਲਾਅ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ੇਅਰ ਰਾਹੀਂ ਸੁਝਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸੱਖਣੇਪਣ ਅੰਦਰ ਗੂੰਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ”ਆਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰਾਂ ਵਾਂਗ” ਕਸ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖਲਾਅ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਲਈ ”ਜਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਾਜ਼” ਬਣ ਕੇ ਥਰਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹੋ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਘੜੀਆਂ ਅਜੇਹੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇਂ

“ਕੁਝ ਘੜੀਆਂ ਅਜੇਹੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇਂ
ਜੋ ਤਾਰੀਖ਼ ਘੜਦੀਆਂ ਨੇਂ
ਕੁਝ ਮੌਤਾਂ ਅਜੇਹੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇਂ
ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
ਕੁਝ ਹਰਫ਼ ਅਜੇਹੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇਂ
ਜੋ ਗੀਤਾਂ ਤੋਂ ਹੁਸੀਨ ਹੁੰਦੇ ਨੇਂ
ਕੁਝ ਘੜੀਆਂ ਜਿਓਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ
ਇਹ ਮੌਤ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨਸਾਂਨ
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਾਏ
ਸ਼ਾਇਦ ਸੱਚ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਨੇਂ ।”              -ਤੇਹੂ

ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੇਜਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਅੰਤਿਮ ਵਿਦਾਇਗੀ

With thanks this news is retrieved from,“Punjabi Tribune Web site”: http://punjabitribuneonline.com/2011/09/
ਸਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਹਾਜ਼ਰ
ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਭੰਵਰਾ/ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨਿਊਜ਼ ਸਰਵਿਸ
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 28 ਸਤੰਬਰ
ਉੱਘੇ ਰੰਗਕਰਮੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ‘ਭਾਅ ਜੀ’ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਦਾ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪ੍ਰਸੰਸਕਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇਰ ਰਾਤੀਂ ਸਿਹਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਚੱਲ ਵਸੇ ਸਨ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗਕਰਮੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ (1245, ਸੈਕਟਰ 43ਬੀ) ਪਹੁੰਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਲਾਲ ਝੰਡੇ ‘ਚ ਲਪੇਟੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ 2.30 ਵਜੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਤਾਬੂਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਰੱਖ ਕੇ ਕਾਫਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੈਕਟਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਸੈਕਟਰ 25 ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੱਡੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਝੰਡੇ ਲੈ ਕੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ।
ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਰੰਗਕਰਮੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਕੇ ਭੁੱਬਾਂ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕੇ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਧਰਵਾਸ ਵੀ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ‘ਭਾਅ ਜੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਗਏ।’ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕ ‘ਹਵਾ ਵਿਚ ਲਟਕਦੇ ਲੋਕ’ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੜ੍ਹਕੇ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਬੋਲ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਚੱਲਿਆ ਹਵਾ ਵਿਚ ਲਟਕਦੇ ਨਾ ਰਹਿਣਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੱਚ ਖਾਤਰ ਲੜਨਾ, ਯਾਦ ਆ ਰਹੇ ਸੀ।’ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਮੌਕੇ ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਅਹਿਦਨਾਮਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਇਆ। ਇਹ ਅਹਿਦ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅੱਜ (28 ਸਤੰਬਰ) ਦਾ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਵ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਡਾ.ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਜਾਇੰਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਚੇਤਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਵੀਨ ਕੁਮਾਰ ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਭਾਸ਼ਾ ਅਫਸਰ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ, ਉੱਤਰੀ ਜ਼ੋਨ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਡੀ.ਐਸ. ਸਰੋਇਆ ਆਦਿ ਨੇ ਸਸਕਾਰ ਵੇਲੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰੀ। ਡਾ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪੂਨਮ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਕੰਵਲਜੀਤ ਖੰਨਾ, ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ, ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ, ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰਜਣਾ, ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਂਸ, ਸਾਰੰਗ ਲੋਕ ਤੋਂ ਰਮਾ ਰਤਨ, ਦਵਿੰਦਰ ਦਮਨ, ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ ਆਦਿ ਲੇਖਕ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਅਤੇ ਪਤਵੰਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨੇ ਵਿਛੜੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨਮਿੱਤ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਸਮਾਗਮ 2 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 11.30 ਵਜੇ ਸੈਕਟਰ 34 (ਨੇੜੇ ਸੈਂਟਰਲ ਲਾਇਬਰੇਰੀ) ਵਿਖੇ ਹੋਵੇਗਾ।
ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੰਗਰਾਮੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ‘ਚ ਪਲਸ ਮੰਚ ਦੇ ਕੰਵਲਜੀਤ ਖੰਨਾ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਡਾ. ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਦਲਬੀਰ ਕੌਰ, ਅਦਾਕਾਰ ਮੰਚ ਮੁਹਾਲੀ ਦੇ ਰਾਜਿੰਦਰ ਰੋਜ਼ੀ, ਚੇਤਨਾ ਕਲਾ ਮੰਚ, ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ, ਚੇਤਨਾ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਬਰਨਾਲਾ ਦੇ ਹਰਵਿੰਦਰ ਦੀਵਾਨਾ, ਰੰਗਕਰਮੀ ਜਤਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਹਰਦੀਪ ਗਿੱਲ, ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਿਚਾਰ ਮੰਚ ਹਰਿਆਣਾ ਤੋਂ ਨਰਭਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਾਸ਼ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਟਰੱਸਟ ਵੱਲੋਂ ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਤੇ ਜਾਗੀਰ ਜੋਸਣ, ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੁਮੀਤ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਅਦਾਰਾ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਤੋਂ ਰਾਮ ਸਵਰਨ ਲੱਖੇਵਾਲੀ ਤੇ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਅੰਬਾਲਾ, ਬੀ.ਕੇ.ਯੂ. ਆਗੂ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੇਠੂਕੇ, ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਅਦਾਰਾ ਵਰਗ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਯਸ਼ਪਾਲ, ਪ੍ਰਗਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਮੱਖਣ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਲੋਕ ਮੋਰਚਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਗਮੇਲ ਸਿੰਘ, ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਐਮ.ਐਲ. (ਨਿਊ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ) ਦਰਸ਼ਨ ਖਟਕੜ, ਜੋਗਿੰਦਰ ਦਿਆਲ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ., ਮੰਗਤ ਰਾਮ ਪਾਸਲਾ ਸੀ.ਪੀ.ਐਮ. ਪੰਜਾਬ, ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੇਂਦਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨਰੈਣ ਦੱਤ, ਪੰਜਾਬ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਜ਼ੋਰਾ ਸਿੰਘ ਨਸਰਾਲੀ, ਹਰਮੇਸ਼ ਮਾਲੜੀ, ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਸਨਮਾਨ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਜਸਪਾਲ ਜੱਸੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਨੇਕਾਂ ਰੰਗਮੰਚ ਮੰਡਲੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਆਗੂ/ਕਾਰਕੁਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟ ‘ਚ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਤੋਂ ਆਏ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ-ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਜੋਸ਼ੀਲੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਆਏ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨਾਲ ਵਿਛੜੇ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਰਾਜ ਭਰ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਬੂਬ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ ਭੇਟ ਕੀਤੇ।
ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿੰਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਯੁੱਗ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: ਰੰਗਕਰਮੀ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ‘ਤੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. (ਐਮ.ਐਲ.) ਨਿਊ ਡੈਮੋਕਰੇਸੀ ਦੇ ਸੂਬਾ ਸਕੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਖਟਕੜ, ਅਜਮੇਰ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਸਿੰਘ ਮਾਹਲ, ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਚਲਾਕੀ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਗੂ ਗੁਰਮੁਖ ਮਾਨ, ਕੇਂਦਰੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾ. ਐਮ. ਤਰਸੇਮ ਨੇ ਦੁਖ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨਾਲ ਲੋਕਪੱਖੀ ਰੰਗਮੰਚ ਨੂੰ ਕਦੀ ਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਘਾਟਾ ਪਿਆ ਹੈ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਸਭਾ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਹੰਗਾਮੀ ਇਕਤੱਰਤਾ ‘ਚ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਡਾ. ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਬਲਕਾਰ ਸਿੱਧੂ, ਪ੍ਰੈਸ ਸਕੱਤਰ ਡਾ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਪਤੰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਡੂੰਘੀ ਸੁੰਨ ਪਸਰ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ। ਇਸ ਇਕੱਤਰਤਾ ਵਿਚ ਸਭਾ ਦੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਗਾ, ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੇਵੀ ਰਾਇਤ, ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ, ਮੀਤ ਸਕੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਪਾਲ ਅਜਨਬੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਮੈਂਬਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਕਾਹਲੋਂ, ਗੁਰਨਾਮ ਕੰਵਰ ਅਤੇ ਬਲਵੰਤ ਚੌਹਾਨ ਵੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ।
ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. (ਐਮ.ਐਲ.) ਲਿਬਰੇਸ਼ਨ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸੈਂਟਰਲ ਕੌਂਸਲ ਫਾਰ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ (ਏਕਟੂ), ਮਜ਼ਦੂਰ ਮੁਕਤੀ ਮੋਰਚਾ ਪੰਜਾਬ, ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ (ਆਇਸਾ), ਇਨਕਲਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸਭਾ, ਏਪਵਾ ਅਤੇ ਲਾਲ ਝੰਡਾ ਭੱਠਾ ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ, ਹਰਭਗਵਾਨ ਭੀਖੀ, ਭਗਵੰਤ ਸਮਾਓਂ, ਜਸਬੀਰ ਕੌਰ ਨੱਤ, ਹਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ, ਹਰਮਨਦੀਪ ਹਿੰਮਤਪੁਰਾ, ਗੁਰਜੰਟ ਮਾਨਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਭਾਅ ਜੀ ਨੇ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਰੰਗਮੰਚ ਲਈ ਜੋ ਮਿਆਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ, ਉਹ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਦਾ ਰਸਤਾ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।
ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਵੱਲੋਂ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ (ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨਿਊਜ਼ ਸਰਵਿਸ) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਉੱਘੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚ ਕਲਾਕਾਰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ‘ਤੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸੋਗ ਸੰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਦੱਸਦਿਆ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਰੰਗਮੰਚ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਕ ਬੁਰਾਈਆਂ ਅਤੇ ਅਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਨੇ ਅਨਮੋਲ ਹੀਰਾ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਅਥਾਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਬਾਦਲ ਨੇ ਦੁਖੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।
ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸੁਖਬੀਰ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਨੇ ਵੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ‘ਤੇ ਡੂੰਘੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਈ ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ ਇਸ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਨਵੀਨਤਮ ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੇ ਪੇਂਡੂ ਰੰਗਮੰਚ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ। ਉਪ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਹੈ।

Tearful adieu to playwright Gursharan Singh

http://www.tribuneindia.com/2011/20110929/punjab.htm#7

The doyen of Punjabi theatre Gursharan Singh died in Chandigarh on Tuesday night.

SD Sharma,Chandigarh, September 28
Hundreds of litterateurs, farmers, social and political activists paid tributes to Bhisham Pitamah of Punjabi theatre Gursharan Singh at the Sector 25 electric crematorium here today.

The doyen of Punjabi theatre died late last night. Tributes were paid by admirers amid slogans. “An institution in himself, Bhaji (Gursharan Singh) will continue to live in our hearts and inspire us to fight injustice,” said a member of his theatre group, fighting tears. Wreaths were placed by Daljit Singh Cheema, adviser to the Punjab CM, DS Saroya, Director NZCC, Harjinder Kaur, chairperson, Punjab Arts Council, Kewal Dhaliwal, Jatinder Kaur, Hardeep Gill (Amritsar), Deshbhagat Yadgaar Committee (Jalandhar), Lalit Kala Akademi chief Dewan Manna, Neelam Man Singh, Dolly Tewari, Kamal Tewari, GS Channi, Rani Balbir, Dr Sahib Singh, Pran Sabharwal, Dr Prem Singh, Joginder Dayal of the CPI, Rajpal Singh and Gurbhajan Gill. Hailed as “Yugpurush” Gursharan Singh became the voice of the oppressed masses. Born on September 16, 1929, at Multan (now in Pakistan), he completed his Masters in technical chemistry from Khalsa College, Amritsar. He worked as a Project Research Officer at the Bhakra dam and later shifted to the Irrigation Department. But theatre remained his first love and he opted for voluntary retirement.

He inspired the younger generation to use theatre as a tool for social change. His disciples include National school of Drama alumnus Kewal Dhaliwal, Dr Sahib Singh, Anita Shabdeesh and Iqatar Singh. Gursharan Singh leaves behind his wife Kailash Kaur, daughters Dr Navsharan Kaur and Dr Areet Kaur and grand-daughter Nadiya. A sammelan in memory of the deceased will be held at the grounds opposite the Sector 34 gurdwara on October 2, said family sources.

Amritsar: A pall of gloom descended on theatre artistes and residents of Ranjit Pura, where once Gursharan Singh lived, as news of his demise came in. A recipient of the Sangeet Natak Award (1993), Gursharan Singh took drama to the ordinary people with his innumerable street plays.

Popular TV artiste Jatinder Kaur described him as a crusader against social evils. She said she joined theatre in 1964 and “Bhaji stood like a rock behind me”. Punjabi playwright Jatinder Brar, who runs Punjab Naatshala, said he became a member of Gursharan Singh’s Amritsar Kala Manch in the late sixties.

Jagdish Sachdeva, who has been associated with theatre for the past three decades, said: “Bhaji encouraged me to write plays with a social message.” Gursharan Singh had to leave his family home here and move to Chandigarh during the peak of militancy. He kept his bond with the city, turning a portion of his house into Guru Khalsa Library.